Ömer Seyfettin

Ekleme Tarihi: Ocak 13, 2021

Kategoriler: Yazarlar

Ömer Seyfettin Kimdir?

Modern Türk hikâyeciliğinin gelişiminde önemli bir dönüm noktası oluşturan Ömer Seyfettin’in hikâyeleri, Türkçenin sadeleşmesi ve bugünkü hâline ulaşmasında büyük rol oynamıştır. Ömer Seyfettin’in hayatı, 11 Mart 1884’te Balıkesir’in Gönen ilçesinde başlamıştır. Annesi Fatma Hanım, babası ise asker olan Ömer Şevki Bey’dir. Küçük yaşta iki kardeşini kaybeden Ömer Seyfettin’in, kendisinden yaklaşık on yaş büyük Güzide adında bir ablası vardır.

Babası görev gereği sık sık yer değiştirdiği için Ömer Seyfettin’in çocukluk yılları farklı şehirlerde geçmiştir. İlk öğrenimine Gönen’de başlayan yazar, daha sonra eğitimini sürdürebilmesi amacıyla annesiyle birlikte İstanbul Kocamustafapaşa’da bulunan dedesinin konağına yerleşmiştir. Kültürel açıdan zengin bir ortam sunan bu konak, onun edebiyata ilgi duymasını sağlayan en önemli etkenlerden biri olmuştur. Evde bulunan divanları okuyarak edebiyata yönelen Ömer Seyfettin, küçük yaşlarda okuma alışkanlığı kazanmıştır.

İlk olarak Mekteb-i Osmanî’de eğitim gören Ömer Seyfettin, 1893 yılında babasının isteği üzerine askerî okula yönlendirilmiş ve Eyüp Askerî Baytar Rüştiyesi’ne devam etmiştir. Ömer Seyfettin, edebiyatla ilgilenmeye öğrencilik yıllarında başlamış ve ilk şiirlerini bu dönemde kaleme almıştır. 1900 yılında eğitimini tamamladıktan sonra İstanbul’da Mekteb-i Harbiye-i Şahâne’ye girmiştir. Ömer Seyfettin’in şiirleri ilk kez Mecmua-i Edebiye dergisinde yayımlanmış, henüz 19 yaşındayken “sınıf-ı müstacele” uygulaması kapsamında erken mezun olmuştur.

Yazarın ilk hikâyesi olan “Tenezzüh”, 1902 yılında Sabah gazetesinde yayımlanmıştır. Eğitim hayatını askerî okullarda sürdüren yazar, Edirne Askerî İdadîsi’ni tamamladıktan sonra 1903 yılında Mekteb-i Harbiye’den mezun olmuştur. Mezuniyetinin ardından piyade üsteğmeni olarak Selanik merkezli Üçüncü Ordu’ya bağlı birliklerde görev yapmış, Rumeli ve Balkanlar’da çeşitli görevlerde bulunmuştur. Bu görevler sırasında milliyetçilik hareketlerine yakından tanık olmuş ve bu gözlemler, onun düşünce dünyasının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.

1906 yılında İzmir Jandarma Okulu’na öğretmen olarak atanması, onun fikrî ve edebî çevrelerle tanışmasını sağlamıştır. Bu dönemde Fransızca bilgisini geliştirmesi için Baha Tevfik tarafından teşvik edilmiş, Necip Türkçü’den ise millî edebiyat ve sade Türkçe anlayışı üzerine önemli fikirler edinmiştir. 1909 yılında Selanik’te Üçüncü Ordu bünyesinde yeniden görevlendirilen Ömer Seyfettin, Balkanlar’daki görevleri sırasında edindiği gözlemlerden etkilenerek “Bomba”, “Beyaz Lâle” ve “Tuhaf Bir Zulüm” gibi önemli hikâyelerini yazmıştır. Bu yıllarda Ömer Seyfettin’in öyküleri İstanbul ve Selanik’te yayımlanan çeşitli dergilerde yer almıştır.

Yakorit’te bulunduğu sırada Ali Canip’e yazdığı ve sonradan büyük önem kazanan mektubu, Yeni Lisan Hareketi’nin başlamasında etkili olmuştur. Balkanlar’daki askerlik deneyimi ve İzmir’deki kültürel ortam, onun ileride yazacağı hikâyelerin temelini oluşturmuştur. Ancak askerlik mesleğini mizacına uygun bulmayan yazar, 1910 yılında görevinden ayrılarak Selanik’e gitmiş ve burada Genç Kalemler dergisi çevresinde yürütülen edebî faaliyetlere katılmıştır.

Ömer Seyfettin’in Yazı Hayatına Girişi

1910 yılında askerlik görevinden ayrılan yazar, Selanik’e yerleşerek öğretmenlik ve yazarlık yapmaya başlamıştır. Bu dönemde “Hüsün ve Şiir” dergisinin adı “Genç Kalemler” olarak değiştirilmiş ve 1911 yılında Ömer Seyfettin’in dilde sadeleşmeyi savunduğu “Yeni Lisan” başlıklı yazısı yayımlanmıştır. Bu yazı, Türk edebiyatında sade Türkçe anlayışının temelini atan önemli bir dönüm noktası olmuştur.

Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp ve Ali Canip Yöntem ile birlikte başlattığı Yeni Lisan Hareketi ile Türk dilinin sadeleşmesini savunmuş ve halkın anlayabileceği bir Türkçe ile eserler verilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Bu hareket kısa sürede yalnızca edebî bir girişim olmaktan çıkarak millî bir bilinç oluşturmayı amaçlayan önemli bir düşünce akımına dönüşmüştür.

Türk hikâyeciliğinin kurucu isimlerinden biri kabul edilen Ömer Seyfettin, Türkçülük düşüncesinin edebiyattaki öncü temsilcileri arasında yer almış ve eserlerinde millî bir dil kullanılması gerektiğini savunmuştur. 1913 yılından sonra “Türk Yurdu” dergisinde “Mehdi” ve “Hürriyet Bayrakları” gibi hikâyelerini yayımlamıştır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında seyahatlere çıkan yazar, yoğun bir yazı temposu sürdürmüş ve haftada en az bir hikâye yazmaya çalışmıştır.

1917 yılından ölümüne kadar geçen sürede on kitap ve 125 hikâye kaleme alan Ömer Seyfettin’in hikâyeleri ve makaleleri dönemin birçok dergi ve gazetesinde yayımlanmıştır. Ömer Seyfettin, özellikle kısa hikâye türünde verdiği eserlerle Türk edebiyatında kalıcı bir yer edinmiş, sade dili, millî konuları ve güçlü anlatımıyla modern Türk hikâyeciliğinin kurucuları arasında yer almıştır. Türkçenin sadeleşmesi yolunda yaptığı çalışmalar ve edebiyata kazandırdığı eserler, onu Türk edebiyatının en önemli yazarlarından biri hâline getirmiştir.

Ömer Seyfettin’in romanlarından en önemli kabul edilen eseri “Ashab-ı Kehfimiz”dir. “Ashab-ı Kehfimiz”, Ömer Seyfettin’in tek romanı olarak kabul edilir. Eserde, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde ortaya çıkan farklı fikir akımları, özellikle Osmanlıcılık ve milliyetçilik düşünceleri eleştirel bir bakış açısıyla ele alınır. Roman, farklı milletlerden insanların oluşturduğu bir topluluğun, Osmanlıcılık ideali etrafında birleşme çabasını anlatırken bu düşüncenin gerçekçi olup olmadığını sorgular. Yazar, eserde millî kimliğin önemini vurgulamış ve Türkçülük düşüncesini savunan bir bakış açısı ortaya koymuştur.

Bu roman dışında Ömer Seyfettin’in bazı uzun hikâyeleri zaman zaman roman olarak değerlendirilse de teknik açıdan bunlar hikâye türüne girer. “Efruz Bey” ise bazen roman gibi anılsa da aslında birbirine bağlı hikâyelerden oluşan uzun bir anlatıdır ve toplumdaki yanlış Batılılaşmayı mizahi bir dille eleştirir.

Esareti ve Ölümü

Balkan Savaşı sırasında yeniden askere alınan Ömer Seyfettin, 1913 yılında Yanya yakınlarında esir düşmüş ve yaklaşık on dört ay süren esaret hayatı yaşamıştır. Bu dönemde yaşadıklarını günlüğüne kaydetmiş, gözlemlerini daha sonra eserlerine yansıtmıştır. Serbest kaldıktan sonra İstanbul’a dönen yazar, askerlikten tamamen ayrılmış ve hayatını öğretmenlik ve yazarlık yaparak sürdürmüştür. İstanbul Erkek Lisesi ve Kabataş Lisesi’nde öğretmenlik yaparken aynı zamanda dergi ve gazetelerde hikâye, makale ve fıkralar yayımlamıştır.

1915 yılında Calibe Hanım ile evlenen Ömer Seyfettin’in bu evlilikten Fahire Güner adında bir kızı dünyaya gelmiştir. Ancak evlilikleri uzun sürmemiş ve 1918 yılında sona ermiştir. Hayatının son yıllarını Kadıköy’de sakin bir yaşam sürerek geçiren yazar, bu dönemde edebî açıdan en verimli çalışmalarını ortaya koymuştur.

25 Şubat 1920’de hastalanan Ömer Seyfettin, Haydarpaşa Hastanesi’ne kaldırılmış ve 6 Mart 1920’de henüz 36 yaşındayken hayatını kaybetmiştir. İlk olarak Kadıköy Kuşdili Mezarlığı’na defnedilmiş, daha sonra mezarı Zincirlikuyu Asri Mezarlığı’na taşınmıştır.

Ömer Seyfettin hayatı kısaca incelendiğinde, Millî Edebiyat Hareketi’nin öncülerinden biri olan yazarın sade Türkçeyi savunarak modern Türk hikâyeciliğinin gelişimine büyük katkı sağladığı görülür.

Ömer Seyfettin Edebi Şahsiyeti

Ömer Seyfettin, yalnızca otuz altı yıl süren kısa ömrüne rağmen, Türk tarihinin en çalkantılı dönemlerinden biri olan 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başlarında yaşamış ve bu sürecin düşünsel ve edebî dönüşümüne doğrudan tanıklık etmiştir. Türk edebiyatında en çok hikâye yazarı kimliğiyle tanınsa da, onun önemi yalnızca yazdığı eserlerle sınırlı değildir. Ömer Seyfettin, hem içinde bulunduğu dönemin etkisi altında kalmış hem de fikirleri ve yazılarıyla bu dönemin şekillenmesine katkıda bulunmuştur. Özellikle dil konusundaki görüşleri ve sade Türkçe anlayışı, Türkçenin yenilenmesinde ve millî bilincin güçlenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Bu yönüyle o, yalnızca bir edebiyatçı değil, aynı zamanda Türk düşünce tarihinin önemli isimlerinden biridir.

Ömer Seyfettin’in Ziya Gökalp ve Ali Canip Yöntem ile birlikte Selanik’te başlattığı Yeni Lisan Hareketi, Türk edebiyatı ve dili açısından büyük bir dönüşümün başlangıcı olmuştur. Bu hareket, millet olmanın en önemli unsurlarından birinin dil olduğu düşüncesine dayanmakta ve Türkçenin yabancı dil unsurlarından arındırılarak sadeleştirilmesini amaçlamaktaydı. Yeni Lisan anlayışı, 21 Nisan 1911’de Genç Kalemler dergisinde yayımlanan “Yeni Lisan” başlıklı makale ile kamuoyuna duyurulmuştur. Millî Edebiyat Hareketi’nin temel bildirisi niteliğindeki bu yazı, Ömer Seyfettin tarafından kaleme alınmasına rağmen “?” imzasıyla yayımlanmıştır. Ancak bu sürecin başlangıcı, yazarın Ali Canip’e gönderdiği ve edebiyat ile dilde köklü bir değişim yapılması gerektiğini savunduğu mektuba kadar uzanmaktadır.

Yeni Lisan Hareketi’nin temel amacı, konuşulan Türkçeyi yazı dili hâline getirmek, Arapça ve Farsçadan gelen gereksiz dil unsurlarını azaltmak ve halkın kolayca anlayabileceği bir edebiyat dili oluşturmaktı. Bu anlayış doğrultusunda dilin sadeleştirilmesi yalnızca teorik yazılarla değil, aynı zamanda edebî eserlerle de desteklenmiştir. Ömer Seyfettin, hikâyelerinde bu yeni dil anlayışını uygulayarak hareketin en güçlü temsilcilerinden biri olmuştur. “Bahar ve Kelebekler”, “Pamuk İpliği”, “Primo Türk Çocuğu”, “Ant” ve “Bomba” gibi hikâyeleri, Yeni Lisan anlayışının somut örnekleri arasında yer alır.

Yeni Lisan Hareketi, başlangıçta bazı edebiyatçılar tarafından sert eleştirilere maruz kalmıştır. Özellikle dilin sadeleştirilmesinin edebî niteliği zayıflatacağı yönünde görüşler ileri sürülmüştür. Ancak Ömer Seyfettin ve arkadaşları, hem yazdıkları savunma yazıları hem de ortaya koydukları edebî eserlerle bu eleştirilere cevap vermiştir. Zamanla bu hareket daha geniş çevreler tarafından benimsenmiş ve Türk edebiyatının gelişiminde önemli bir dönüm noktası hâline gelmiştir. Bu hareket, yalnızca bir dil reformu değil, aynı zamanda millî kimliğin güçlenmesine katkı sağlayan bir kültürel dönüşüm süreci olmuştur.

Ömer Seyfettin’in kitaplarındaki hikâyeleri, millî bilinç, tarih, toplum ve insan psikolojisi gibi farklı temaları kapsamaktadır. “Başını Vermeyen Şehit”, “Pembe İncili Kaftan” ve “Ferman” gibi hikâyelerinde Türk tarihinin önemli dönemlerini ele alırken, “Bomba”, “Beyaz Lale” ve “Çanakkale’den Sonra” gibi eserlerinde yakın tarih olaylarını işlemiştir. Bunun yanı sıra, “Gizli Mabet”, “Dünyanın Nizamı” ve “Gayet Büyük Bir Adam” gibi hikâyelerinde mizah ve eleştiri unsurlarını ustalıkla kullanmıştır. Ömer Seyfettin’in güçlü gözlem yeteneği ve sade anlatımı, onun geniş bir okuyucu kitlesine ulaşmasını sağlamıştır.

Ömer Seyfettin’in “Kaşağı”, “İlk Namaz”, “Falaka” ve “Ant” gibi hikâyeleri, çocukluk döneminin izlerini taşıyan ve duygusal etkisi güçlü eserler arasında yer alır. Bu hikâyeler nedeniyle zaman zaman çocuk edebiyatı yazarı olarak değerlendirilse de, Ömer Seyfettin’in eserleri aslında her yaştan okuyucuya hitap eden geniş bir içeriğe sahiptir. Onun hikâyeleri yalnızca çocuklara yönelik değil, aynı zamanda toplumsal ve tarihî bilinç kazandırmayı amaçlayan eserlerdir.

Türk edebiyatında modern hikâyeciliğin gelişiminde önemli bir yere sahip olan Ömer Seyfettin, özellikle olay örgüsüne dayalı “Maupassant tarzı” hikâyenin en başarılı temsilcilerinden biri kabul edilir. Hikâyelerinde belirgin bir başlangıç, gelişme ve sonuç bölümü bulunur ve çoğu zaman dikkat çekici bir sonla tamamlanır. Bununla birlikte, bazı eserlerinde durum hikâyesine yaklaşan anlatım özellikleri de görülmektedir.

Edebiyata şiirle başlayan Ömer Seyfettin’in ilk yayımlanan eseri, 1900 yılında Mecmua-i Edebiye dergisinde yayımlanan “Terane-i Giryan” adlı şiiridir. Başlangıçta aruz vezniyle yazan yazar, daha sonra Millî Edebiyat anlayışının etkisiyle hece veznini kullanmaya başlamıştır. Yazı hayatı boyunca farklı takma adlar ve imzalar kullanmış, eserlerinin önemli bir bölümü dergi ve gazetelerde yayımlanmıştır. Sağlığında eserlerinin yalnızca küçük bir kısmı kitap hâline getirilmiş, ölümünden sonra ise hikâyeleri yakın arkadaşı Ali Canip Yöntem başta olmak üzere çeşitli araştırmacılar tarafından derlenerek yayımlanmıştır.

Ömer Seyfettin, Türkçenin sadeleşmesi ve millî bir edebiyatın oluşturulması için hayatı boyunca büyük çaba göstermiştir. Hikâyelerinde millî kimlik, tarih bilinci ve toplumsal değerleri işleyerek okuyucularına güçlü mesajlar vermiştir. Kısa süren yaşamına rağmen Türk edebiyatına kalıcı eserler kazandırmış ve modern Türk hikâyeciliğinin kurucularından biri olarak edebiyat tarihindeki yerini almıştır.