Samed Behrengi

Samed Behrengi Kimdir?

Samed Behrengî’nin hayatı, 1938 yılında İran’ın Doğu Azerbaycan eyaletinin merkezi Tebriz’e bağlı Çerendab Mahallesi’nde, dar gelirli bir ailenin çocuğu olarak başladı. Azerbaycan Türkü olan Behrengî, ilköğreniminin ardından öğretmen yetiştiren Debîristân-i Terbiyet ve Dânişserâ-yi Âlî’de eğitim aldı. Yaklaşık on yıl boyunca İran Azerbaycanı sınırları içerisindeki Mamkan, Gogan ve Ahircan gibi köylerde öğretmenlik yaptı. Bu süreçte bir yandan da Tebriz Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde gece derslerine katılarak akademik bilgisini geliştirdi.

Öğretmenlik yaptığı yıllarda, İran’da yaşayan Azerbaycan Türklerinin ana dil, eğitim ve kültürel kimlik alanlarında karşı karşıya kaldığı sorunlara yoğunlaşan Behrengî, özellikle Tebriz ve çevresinde masal, bilmece ve halk anlatıları derlemeleri gerçekleştirdi. Amacı, Azerbaycan Türklerinin sözlü kültür mirasını kayıt altına almak ve gelecek kuşaklara aktarmaktı. 

Samed Behrengî, 31 Ağustos 1967’de Tebriz yakınlarında Aras Nehri’nde yüzdüğü sırada yaşamını yitirdi; resmî açıklamalara göre 28 yaşındaki yazarın ölümü boğulma sonucu gerçekleşti. Ancak bazı iddialar, Behrengî’nin dönemin Şah yönetimine yönelik cesur eleştirileri nedeniyle gizli polis teşkilatı SAVAK tarafından öldürüldüğü yönündedir.

Samed Behrengi Kitapları ve Edebi Şahsiyeti

Behrengî, ilk eseri “Talhun”u 1964 yılında yayımladı; ancak Samed Behrengî’nin kitaplarından onu dünya çapında tanınır kılan eser, “Küçük Kara Balık” oldu. Bu eser, Avrupa’da aldığı ödüllerle geniş bir okuyucu kitlesine ulaştı. Behrengî’nin hikâyelerinde çoğunlukla yoksul köylü çocuklarının yaşamları, karşılaştıkları eşitsizlikler ve adaletsizlikler yer alır. Cehalete, baskıcı yönetime ve toplumsal eşitsizliklere yönelttiği eleştiriler nedeniyle eserleri sansüre uğramış; ölümünden sonra özellikle 1970’li yıllarda Pehlevî karşıtı gruplar için simgesel bir figür hâline gelmiştir. Amerikan karşıtı duruşu, ruhban sınıfına yönelik eleştirileri ve İran’daki Türklerin eşit haklara sahip olması yönündeki fikirleriyle Behrengî, yalnızca bir yazar değil, aynı zamanda etkili bir düşünce insanı olarak kabul edilmiştir.

Behrengî’nin gençlik yılları, Muhammed Rıza Pehlevî döneminde etnik azınlıkların yoğun baskı altında tutulduğu bir döneme denk gelir. Buna rağmen İran Türkleri, özellikle çocuk edebiyatı ve halk bilimi alanlarında üretim yaparak kimliklerini korumaya çalışmıştır. Behrengî de bu ortamda yetişmiş; eserlerinde gelir dağılımındaki adaletsizliği, sınıfsal eşitsizlikleri ve toplumsal dönüşümün zorunluluğunu açık biçimde dile getirmiştir.

Toplumun sorunlarına duyarlı bir aydın olan Behrengî, çocukların doğru şekilde yetiştirilmesinin toplumsal dönüşümde kilit bir rol oynadığına inanmıştır. Bu nedenle eserlerini çoğunlukla masal ya da masal formuna yakın anlatılarla kaleme almış; doğrudan öğretici bir dil yerine, estetik ve örtük bir anlatımı tercih etmiştir. Böylece çocuklara hem yaşadıkları dönemin sorunlarını fark ettirmeyi hem de geleceğe dönük bilinç kazandırmayı amaçlamıştır.

Behrengî’nin eserlerinde Deli Dumrul, Keloğlan ve Köroğlu gibi Türk halk anlatılarının sevilen tiplerine sıkça rastlanır. Halk kültürünü yakından tanıyan bir aydın olarak, geleneksel anlatıları kendi düşünsel dünyasıyla harmanlamış; halk kültürünün toplumsal bilinç ve refah için temel bir kaynak olduğuna inanmıştır. Sosyalist düşüncelerden etkilenen Behrengî, bu yaklaşımı halk anlatılarıyla birleştirerek özgün bir edebi çizgi oluşturmuştur.

Kısa ömrünü Tebriz ve çevresinde geçiren Behrengî, Azerbaycan köylerinde öğretmenlik yaparak çocuklara Türkçe ve Türk kültürünü aktarmaya çalışmıştır. Yakın arkadaşı Bihruz Dehkanî ile birlikte yaptığı masal derlemeleri, başlangıçta yasaklar nedeniyle Farsça yayımlansa da daha sonra ana dilinde basılmış ve İran Türklerinin halk bilimi çalışmalarında temel kaynaklardan biri hâline gelmiştir. Samed Behrengî hikâyeleri ve masalların yanı sıra birçok halk bilgisi ürünü derleyip yayımlamış; gazete ve dergilerde takma adlarla yazılar yazarak rejimi eleştirmiştir.

En bilinen eseri Samed Behrengî’nin“Küçük Kara Balık”, dünya çapında tanınmış; Türkiye Türkçesi başta olmak üzere pek çok dile çevrilerek ödüller kazanmıştır. “Bir Şeftali Bin Şeftali”, “Mandalina Kabuğu”, “Biri Vardı Biri Yoktu”, “Sevgi Masalı”, “Ulduz Kız’ın Kargaları”, “Ulduz Kız’ın Konuşan Bebeği” gibi eserleriyle Behrengî, İran ve Türk dünyası çocuk edebiyatının en önemli yazarlarından biri olarak kabul edilmektedir.

Günümüzde İran Azerbaycanı’nda masal ve halk anlatıları söz konusu olduğunda akla gelen ilk isimlerden biri hâlâ Samed Behrengî’dir. Yapılan alan araştırmaları, masal anlatıcılarının büyük çoğunluğunun Behrengî’den etkilendiğini göstermektedir. Ayrıca âşık edebiyatında da adına şiirler yazılmış; böylece Behrengî, yalnızca edebî değil, kültürel bellekte de kalıcı bir yer edinmiştir.

Samed Behrengî’nin eserlerini yakından tanımak ve okumak isteyenler, Samed Behrengî’nin kitap setini tercih ederek bu önemli yapıtları kısa sürede keşfedebilir.

Samed Behrengi Hakkında Bilgi

Samed Behrengî hakkında kısa bilgi verecek olursak; o yalnızca bir yazar değil, aynı zamanda köy köy dolaşıp masal derleyen bir öğretmendi; yazdığı pek çok hikâyenin kaynağı, bizzat ders verdiği çocukların anlattıklarıydı. En ünlü eseri “Küçük Kara Balık”, yayımlandığında bir çocuk kitabı gibi görünse de kısa sürede özgürlük ve başkaldırı sembolüne dönüştü ve bazı dönemlerde yasaklandı. Behrengî, eserlerini ana dili olan Azerbaycan Türkçesinde yazmak istese de dönemin baskıları nedeniyle çoğunu Farsça yayımlamak zorunda kaldı. Sadece 28 yıl yaşamasına rağmen, bugün İran’da ve Türkiye’de hâlâ en çok okunan çocuk edebiyatı yazarlarından biri olması, onu edebiyat dünyasında kısa ömürlü ama büyük etkili isimlerden biri hâline getirdi.

Samed Behrengî Eserleri

Talhun (1964)

Bir Şeftali Bin Şeftali (1965)

Biri Vardı Biri Yoktu (1965)

Küçük Kara Balık (1967)

Ulduz Kız ve Konuşan Bebek (1967)

Ulduz Kız’ın Kargaları (1967)

Sevgi Masalı (1967)

Mandalina Kabuğu (1967)

Samed Behrengî Alıntı

“Ben bilmek istiyorum, hayat gerçekten bir avuç yerde durmadan dönüp durmak, sonra da yaşlanıp ölüp gitmek mi, yoksa bu dünyada başka türlü yaşamak da mümkün mü? ”