Güç ve Meşruiyet Zemininde Otorite Arayışı: Memlûk Coğrafyasında İktidar ve Ulemâ (1250-1517)

Ülkemizde ve yurtdışında konuyla alakalı doğrudan ve bütüncül bir çalışma tespit edilememesi, Yaacov Lev’in bu dönemdeki iktidar-ulemâ ilişkisini konu edinen makalesi ile Kâzım Uzun’un saltanat-hilâfet ilişkisini ele alan doktora tezinin de sınırlı kapsamları sebebiyle bu tür bir çalışmanın elzem olduğu kanaatine varılmıştır. Bunların dışında ülkemizde ve yurtdışında kaleme alınmış bazı makalelerin kısmen yüzeysel kısmen de dar kapsamlı değerlendirmeleri böylesine geniş bir konu için faydalı kabul edilse bile yeterli değildir. Dolayısıyla İslâm dünyasının merkezî bölgelerinde üç asra yakın hüküm sürmüş olan Müslüman Türk Devleti Memlûkler’in ulemâ ile münasebetlerinin bir bütünlük içerisinde ele alınması önemli bir boşluğun doldurulmasını sağlayacaktır. Doktora tezimizden üretilen çalışma, yönetime doğrudan katılan ve sultanla mutat
görüşme ayrıcalığına sahip olan başkadılar, kadı askerler, dârüladl müftüleri, beytülmâl vekilleri ve muhtesibler gibi üst düzey ulemâ ile sınırlandırılmıştır. Çalışma, giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Girişte Memlûk Devleti siyasî tarihi ve teşkilatı ana hatlarıyla ele alınmış, buraya iktidar-ulemâ ilişkilerinin belirleyicileri ile alakalı faydalı olacağı düşünülen bir kısım da eklenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde siyasî ve askerî alanlarda iktidar-ulemâ ilişkileri ele alınmış, alt başlıklarla konu ayrıntılandırılmıştır. İkinci bölümde ise adlî/dinî, sosyal ve ilmî hayatta iktidar ulemâ ilişkileri üzerinde durulmuş ve çalışma sonuç kısmı ile tamamlanmıştır.

İÇİNDEKİLER

Önsöz
Yönteme Dair
Kaynak ve Araştırmalar
Kaynaklar
Araştırmalar
Giriş
I. KAPSAM VE ÖNEM
II. KAVRAMSAL ÇERÇEVE VE SINIRLILIKLAR
III. ANA HATLARIYLA MEMLÛK DEVLETİ 
A. Siyasî Tarih
B. Memlûk Devlet Teşkilatı 
1. Askerî Bürokratik Teşkilat
2. Sivil Bürokratik Teşkilat
3. Adlî ve Dinî Teşkilat
IV. İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİNİN BELİRLEYİCİLERİ
BÖLÜM 1
Siyasî ve Askerî Alanlarda İktidar-Ulemâ İlişkileri
I. SİYASÎ ALANDA İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİ
A. Saltanat Değişiklikleri
1. Meşruiyet Sağlayıcı
2. İstişare Mercii
3. Gönüllü/Gönülsüz Tarafgir
B. Hilâfet Değişiklikleri
C. Bazı İdarî Tasarruflar
D. Adlî/Dinî Teşkilattaki Tayin ve Aziller
1. Başkadılar
2. Kadı Asker, Dârüladl Müftüleri,
Beytülmâl Vekilleri ve Muhtesibler
3. Hatîb ve Müderrisler
E. İktidar-Ulemâ İlişkilerinde Farklı Bir Boyut: Ulemânın Cezalandırılması
II. ASKERÎ ALANDA İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİ
A. Askerî Seferler
B. Askerî İsyanlar
BÖLÜM 2
Adlî/Dinî, Sosyal ve İlmî Hayatta İktidar-Ulemâ İlişkileri
I. ADLÎ/DİNÎ MESELELERDE İKTİDAR-ULEMÂ
İLİŞKİLERİ
A. Fıkhî Meseleler
1. Sultan-Ulemâ
2. Ümerâ-Ulemâ
3. Ulemâ-Ulemâ
B. İtikâdî Meseleler
C. Dinî Merâsimler
II. SOSYAL HAYATTA İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİ
A. Afet Dönemleri
B. Halk Ayaklanmaları
C. Kadınlarla İlgili Meseleler
D. Gayrimüslimlerle İlgili Meseleler
III. İLMÎ HAYATTA İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİ
A. İktidar Mensuplarının İlme ve Ulemâya İlgisi
B. İktidar-Ulemâ İlişkilerine Dair Bazı Tarihçilerin Değerlendirmeleri
Sonuç
Bibliyografya
Ekler
Dizin